Sabun denildiğinde çoğu kişinin aklına tek bir ürün gelir. Oysa “sabun” olarak adlandırılan ürünler; üretim yöntemi, kullanılan hammaddeler, kimyasal yapı ve kullanım amacı açısından birbirinden oldukça farklı olabilir.
Geleneksel sıcak ve soğuk yöntem sabunlar, eriyebilir sabun bazları, syndet barlar ve endüstriyel olarak üretilen kalıp sabunlar aynı rafta yan yana durabilir. Ancak bunların hepsi aynı şekilde üretilmez ve aynı formülasyon mantığına sahip değildir.
Bu nedenle sabun yapımını öğrenmeye başlamadan önce ilk adım, hangi tür üründen bahsettiğimizi anlamaktır.
Sabun aslında nedir?
Klasik anlamda sabun, yağ asitlerinin bir alkali ile reaksiyona girmesi sonucu oluşan yüzey aktif maddelerden oluşur.
Katı sabun üretiminde çoğunlukla sodyum hidroksit (NaOH), sıvı sabun üretiminde ise genellikle potasyum hidroksit (KOH) kullanılır.
Yağlar ile alkali arasındaki bu reaksiyona sabunlaşma, yani saponifikasyon denir.
Bu nedenle gerçek sabunun formülasyonu yalnızca yağları birbiriyle karıştırmaktan ibaret değildir. Kullanılan yağların yağ asidi profili, alkali miktarı, su oranı ve üretim yöntemi nihai ürünün özelliklerini doğrudan etkiler.
1. Geleneksel sabunlar
Geleneksel sabunlar, yağların bir alkali ile sabunlaştırılmasıyla hazırlanır. Temel kimyasal prensip aynı olsa da tarih boyunca farklı üretim yöntemleri geliştirilmiştir.
Sıcak yöntem sabun
Sıcak yöntem, sabun üretiminde kullanılan en eski yöntemlerden biridir.
Yağlar ve alkali ısı altında reaksiyona sokulur ve sabunlaşma sürecinin büyük bölümü üretim sırasında tamamlanır.
Geleneksel kazan sabunları ve tarihsel olarak daha büyük ölçekli sabun üretimleri bu prensibe dayanır. Günümüzde sıcak yöntem küçük ölçekli ve butik üretimde de kullanılabilir.
Üretim tekniğine göre sabunun görünümü, dokusu ve sonraki işlem aşamaları farklılık gösterebilir.
Soğuk yöntem sabun
Soğuk yöntem, özellikle günümüzde butik ve el yapımı sabun üretiminde çok yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir.
Yağlar ve alkali çözeltisi kontrollü şekilde bir araya getirilir. Sabunlaşma reaksiyonu kalıpta ve sonraki süreçte devam eder.
Sabun kalıptan çıkarıldıktan sonra belirli bir süre olgunlaşmaya bırakılır.
Soğuk yöntem; yağ seçimi, renk, koku, katkılar ve tasarım açısından üreticiye oldukça geniş bir formülasyon alanı sunar.
Sıcak ve soğuk yöntem farklı görünse de her ikisinin temelinde aynı sistem vardır:
Yağ + alkali → sabunlaşma
2. Eriyebilir sabun bazları
Eriyebilir sabun bazları, üreticiye kullanıma hazır halde sunulan sabun sistemleridir.
Baz eritilir; uygun renk, koku ve izin verilen diğer katkılar eklenir ve ardından kalıba dökülür.
Burada kullanıcı sıfırdan bir sabunlaştırma reaksiyonu gerçekleştirmez. Sabun bazının temel yapısı üretici tarafından önceden hazırlanmıştır.
Bu nedenle eriyebilir sabun bazlarıyla çalışmak, sıcak veya soğuk yöntem sabun üretiminden farklı bir sistemdir.
Özellikle yeni başlayanlar açısından kostik çözeltisi hazırlamadan renk, koku, kalıp ve tasarım üzerinde çalışmak için daha kolay bir başlangıç noktası olabilir.
Ancak hazır bir baz kullanılması, baza istenilen her hammaddenin sınırsız miktarda eklenebileceği anlamına gelmez.
Fazla miktarda yağ, su, hidrosol veya başka katkılar bazın:
- sertliğini,
- köpük yapısını,
- berraklığını,
- stabilitesini
etkileyebilir.
Bu nedenle eriyebilir sabun bazları da kendi formülasyon kurallarına sahip sistemlerdir.
3. Syndet barlar
Piyasadaki her katı temizleyici ürün teknik anlamda sabun değildir.
Syndet kelimesi, İngilizce synthetic detergent ifadesinden gelir.
Syndet ürünlerde ana temizleme sistemi sabunlaşmış yağ asitlerinden değil, farklı yüzey aktif maddelerden oluşturulur.
Bunlara örnek olarak bazı:
- yüz temizleme barları,
- vücut temizleme barları,
- hassas cilt temizleme barları,
- katı şampuanlar
verilebilir.
Piyasada karşılaşabileceğiniz bilinen örneklerden biri Dove Cream Bar ürünleridir. Dove Original Cream Bar’ın içerik listesinde Sodium Lauroyl Isethionate ve Cocamidopropyl Betaine gibi sentetik yüzey aktif maddelerin yanında sabun tuzları da bulunur. Dolayısıyla klasik bir kalıp sabundan farklı, karma bir temizleme sistemi kullanır.
Sabunsuz temizleme barları ise syndet sistemini daha belirgin biçimde temsil eder. Örneğin bu kategoride piyasada “soap-free” veya “sabunsuz temizleme barı” olarak sunulan ürünlerle karşılaşabilirsiniz.
Buradaki en önemli ayrım şudur:
Bir ürünün kalıp şeklinde olması, onun otomatik olarak sabun olduğu anlamına gelmez.
Klasik sabun doğal olarak alkali bir sistemdir. Syndet ürünlerde ise kullanılan yüzey aktif madde sistemine bağlı olarak daha farklı pH aralıklarında formülasyon yapmak mümkün olabilir.
Bu nedenle özellikle yüz veya saç temizliği için geliştirilen katı ürünlerde önce ürünün gerçekten sabun mu, yoksa syndet mi olduğuna bakmak gerekir.
4. Ekstrüde sabunlar
Market raflarında gördüğümüz düzgün şekilli, sert, yoğun ve homojen birçok kalıp sabun endüstriyel üretim yöntemleriyle hazırlanır.
Bunlardan biri ekstrüzyon yöntemidir.
Bu sistemde hazırlanmış sabun kütlesi homojenleştirilir, işlenir, sıkıştırılır ve sürekli bir kütle halinde şekillendirilir. Daha sonra kesme ve presleme gibi işlemlerle nihai kalıp formuna getirilir.
Türkiye’de market raflarında gördüğünüz Duru, Hacı Şakir, Dalan veya Palmolive gibi markaların klasik kalıp sabunları, endüstriyel sabunun görünümünü zihinde canlandırmak için iyi örneklerdir.
Ancak burada önemli bir ayrım vardır:
Ekstrüzyon bir sabun türü değil, üretim yöntemidir.
Yalnızca bir ürünün markasına veya görünümüne bakarak belirli bir ürünün kesin olarak ekstrüzyon yöntemiyle üretildiği söylenemez. Aynı marka farklı ürün gruplarında farklı üretim yöntemleri kullanabilir.
Dolayısıyla “ekstrüde sabun” ifadesi bize öncelikle ürünün nasıl işlendiğini ve şekillendirildiğini anlatır.
5. “Doğal sabun” ayrı bir sabun türü müdür?
“Doğal sabun” ifadesi günlük kullanımda oldukça yaygındır. Ancak teknik olarak tek başına belirli bir sabun üretim yöntemini tanımlamaz.
Örneğin bir sabunun:
- soğuk yöntemle üretilmiş olması,
- bitkisel yağlardan hazırlanması,
- uçucu yağ ile kokulandırılması
onu otomatik olarak ayrı bir teknik sabun sınıfına dönüştürmez.
Bir formülasyonu değerlendirirken yalnızca “doğal” kelimesine bakmak yerine ürünün:
- hangi hammaddelerden oluştuğu,
- nasıl üretildiği,
- hangi amaçla kullanılacağı,
- güvenliği ve stabilitesi
çok daha anlamlıdır.
Sabun kozmetik ürün müdür?
Evet. Türkiye’de insan vücudunun dış kısımlarına uygulanarak esas olarak temizleme amacı taşıyan ürünler, Kozmetik Ürünler Yönetmeliği kapsamındaki kozmetik ürün tanımına girer. Yönetmelik kozmetik ürünü; diğer amaçların yanında cildi, saçları ve vücudun dış kısımlarını temizlemek üzere hazırlanan madde veya karışımlar olarak tanımlar.
Bu nedenle vücut temizliği amacıyla piyasaya sunulan sabunlar da kozmetik mevzuatı kapsamında değerlendirilir.
Bu nokta özellikle sabunu yalnızca kendi kullanımınız için üretmiyor, satışa sunmayı düşünüyorsanız önemlidir.
Bir ürünün:
- el yapımı olması,
- evde veya küçük ölçekte geliştirilmesi,
- az miktarda üretilmesi
onu otomatik olarak kozmetik mevzuatının dışında bırakmaz.
Hangi sabun türüyle başlamalı?
Bunun tek bir doğru cevabı yoktur. Seçim, ne öğrenmek ve nasıl bir ürün geliştirmek istediğinize bağlıdır.
Renk, koku, kalıp ve tasarım üzerinde çalışmak istiyorsanız eriyebilir sabun bazları daha kolay bir başlangıç olabilir.
Yağların sabunlaşmasını, yağ seçimini ve klasik sabun formülasyonunun mantığını öğrenmek istiyorsanız geleneksel sabun yapımı daha kapsamlı bir öğrenme alanı sunar.
Daha düşük pH aralıklarında çalışmak veya yüz ve saç temizliğine yönelik katı ürünler geliştirmek istiyorsanız ise klasik sabun yerine syndet formülasyonlarını öğrenmeniz gerekebilir.
Önemli olan önce şu soruya cevap vermektir:
Ben aslında hangi ürünü yapmak istiyorum?
Ürünü doğru tanımladığınızda, öğrenmeniz gereken formülasyon sistemi de çok daha net hale gelir.
Kısaca
“Sabun” olarak gördüğümüz her ürün aynı değildir.
Geleneksel sabunlar, yağların alkali ile sabunlaştırılmasıyla hazırlanır.
Sıcak yöntem, tarihsel olarak daha eski sabun üretim yöntemlerinden biridir.
Soğuk yöntem, günümüzde özellikle butik sabun üretiminde yaygın olarak kullanılır.
Eriyebilir sabun bazları, önceden hazırlanmış ve yeniden eritilerek şekillendirilen sistemlerdir.
Syndet barlar, klasik sabundan farklı yüzey aktif madde sistemleriyle formüle edilen katı temizleyicilerdir.
Ekstrüzyon ise özellikle endüstriyel sabun üretiminde kullanılan bir işleme ve şekillendirme yöntemidir.
Bu temel ayrımları anlamak; ileride yağ seçimi, kostik hesaplama, pH, katkı maddeleri, yüzey aktif maddeler ve ürün geliştirme gibi konuları çok daha doğru bir çerçevede öğrenmenizi sağlar.
Sabun formülasyonu hakkında daha fazla bilgi için Kütüphane’deki Sabun içeriklerini keşfedebilirsiniz.
